Szpital Świętego Ducha – budynek zbudowany w latach 1880-1886 według projektu łomżyńskiego architekta Józefa Nartowskiego. Obiekt budowany jako nowa lokalizacja Szpitala Świętego Ducha, który funkcjonował w tym budynku do 1963 roku. Budynek przekazano szkole pielęgniarskiej. Obecnie mieści się tutaj Szkoła Policealna Ochrony Zdrowia. Budynek został w 1992 roku wpisany do rejestru zabytków architektury i budownictwa uzyskując kartę ewidencyjną Nr A 491.


Architektura


Budynek murowany z cegły i tynkowany. Fundamenty ceglane. W piwnicach sklepienia ceglane, odcinkowe i na belkach stalowych. Nad parterem i piętrem stropy na belkach stalowych, Więźba dachowa drewniana czteropłatwiowa, kleszczowa z dwoma wieszarami. Dach kryty blachą ocynkowaną.

Dwukondygnacyjna bryła, podpiwniczona na wysokim cokole złożona z prostopadłościennego korpusu ze zryzalitowaną częścią środkową elewacji frontowej nakryty dachem czterospadowym. Płytki ryzalit zwieńczony trójkątnym szczytem nakryty dachem dwuspadowym. Do elewacji bocznych dostawione dwa krótkie węższe od korpusu skrzydło wysokości równej korpusowi nakrytego dachem trójspadowym niższym od dachu nad korpusem, niższym od dachu nad korpusem.

Elewacja frontowa – dwukondygnacjowa, na wysokim cokole, korpus jedenastoosiowy z trójosiowym ryzalitem środkowym, skrzydła boczne dwuosiowe cofnięte w stosunku korpusu. Cokół wyodrębniony nieznacznym uskokiem zwieńczony pojedynczą profilowaną listwą. Pierwsza i druga kondygnacja rozdzielona profilowanym gzymsem kordonowym. Wyżej wąski pas profilowanego gzymsu podokiennego.

Elewacja boczna południowa – pięcioosiowa, pierwszą i drugą oś od zachodu akcentują ślepe blendy o kształcie otworów okiennych, na osi głównej duże zamknięte odcinkowo okna. Narożniki i oś środkową ujmują pilastry (pierwszej kondygnacji boniowane, w drugiej gładkie), podziały poziome gzymsami jak w elewacji frontowej.

Elewacja boczna północna – przekształcona w trakcie dobudowy łącznika – uproszczono pilastry, skuto gzyms kordonowy i uproszczono gzyms koronujący. Zamurowano blendy okienne.

Elewacja tylna wschodnia – dziesięcioosiowa, w tym ośmioosiowy korpus i dwuosiowe skrzydła boczne, cofnięte w stosunku do korpusu. Ściany korpusu przeprute dużymi oknami, w większości zamkniętymi odcinkowo. Trzecia oś od północy cofnięta w stosunku do lica ścian. Oś czwarta z wejściem w przyziemiu zryzalitowana. Wszystkie narożniki (skrzydeł, korpusu, uskoku i ryzalitu) opilastrowane, podziały poziome jak w elewacji frontowej.


Historia


Około 1840 r. został powołany komitet budowy szpitala, którego przewodniczącym został Stanisław Kisielnicki – właściciel majątku Korzeniste. W Komitecie działali m.in.: ks. Paweł Andruszkiewicz – dziekan Dekanatu Łomżyńskiego, Praszkiewicz – sędzia Sądu Apelacyjnego, Zieliński – prokurator Trybunału, Grodziecki –sędzia Sądu Poprawczego, Wincenty Mastelski – lekarz powiatowy, Mateusz Śmiarowski – rejent Józef Wojciechowski – lekarz miejski, Ludwik Fiszer – właściciel Wysokiego Mazowieckiego.
W 1942 Rada Szpitalna za 4500 rubli nabyła prawem wieczystej dzierżawy folwark zwany Świętego Ducha. Jak się później okazało, dzięki zaangażowaniu sędziego Praszkiewicza, że ów folwark był własnością dawniej istniejącego szpitala, po upadku którego, znalazł się w rękach księży Jezuitów. Po zniesieniu ich zakonu, folwark przeszedł na rzecz funduszu edukacyjnego miasta. W związku z powyższym, na podstawie rządowej decyzji, opłata za działkę została uchylona. W postawionym murowanym, parterowym domu urządzono szpital w którym było 20 miejsc. Szpitalem kierował dr Józef Wojciechowski. Nad działalnością szpitala czuwała powołana przez Radę Główną w Warszawie 12-osobowa Rada Opiekuńcza Szpitala Św. Ducha.
Ze środków zebranych z ofiar, oszczędności Szpitala oraz dotacji Rządu, w 1880 roku rozpoczęła się budowa nowego budynku szpitala, która trwała dwa lata.
3 listopada 1886 roku odbyło się uroczyste poświęcenie i otwarcie placówki.

Łącznie szpital posiadał 40 łóżek stałych i 20 zapasowych. Na parterze zlokalizowano: 5 pomieszczeń z łóżkami dla pacjentów, kancelarię, salę operacyjną i gabinet lekarski. Na piętrze znalazły się pomieszczenia na kaplicę, aptekę, 4 sale z łóżkami, mieszkania sióstr szarytek, skład bielizny, pokoiki z wannami. Sutereny przeznaczono na kuchnię, spiżarkę, pralnię, mieszkania dla służby, urządzenia wentylacyjne. Stopniowo ilość łóżek szpitalnych zwiększano. W 1913 oddział chorób wewnętrznych posiadał 35 łóżek, oddział chirurgiczny 20 łóżek a oddział zakaźny 5. W tym okresie w szpitalu pracowało: 4 lekarzy, 2 felczerów, 4 siostry miłosierdzia, 14 osób służby.

Szpital Świętego Ducha działał zarówno podczas okupacji sowieckiej ( lata 1939 -1941), jak i niemieckiej (1941 – 1944). Budynek szpitalny przetrwał wojenną zawieruchę. Na skutek zmian prowadzonych przez władze ludowe, które na początku lat 50-tych XX przystąpiły do usuwania z niego katolickich symboli. Szpital opuściły siostry szarytki, znikła też stojąca od lat przed budynkiem figura Matki Boskiej. W 1955 szpital nazwano imieniem „Doktor Anki”. (Helena Wolf ps. Doktor Anka – ur. 2 marca 1915, zm. 3 kwietnia 1944 r – polska lekarka, porucznik, pośmiertnie awansowana do stopnia majora, służąca w Armii Ludowej, szef służby sanitarnej obwodu Radomsko-Kieleckiego Armii Ludowej.)
Oddziały wewnętrzny i dziecięcy umieszczono w budynku Ojców Kapucynów przy ul. Krzywe Koło, w którym przed wojną była szkoła średnia. Oba te szpitale (przy Wiejskiej i Krzywym Kole) istniały do 1963 r., kiedy przeniesiono je do nowego szpitala przy ul. Świerczewskiego. Budynek przy ul. Wiejskiej przejęła szkoła pielęgniarska, (dziś Szkoła Policealna Ochrony Zdrowia), a budynek Ojców Kapucynów miasto przekazało na szkołę zawodową (dziś mieści się tu Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości im. Bogdana Jańskiego).


Bibliografia:
♦ 
Irena Iwaniuk. Karta Ewidencyjna A-491. , 1992. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków Delegatura w Łomży
♦ 
Leon Rzeczniowski. Dawna i teraźniejsza Łomża
♦ 
historialomzy.pl: Szpital św. Ducha