Katedra św. Michała Archanioła – późnogotycki kościół rzymskokatolicki wzniesiony w latach 1504-1525. Położony w południowo-wschodniej części Łomży między ulicami Dworną i Giełczyńską. Wpisany do rejestru zabytków 28.02.1953 pod numerem 39.


Architektura


Budynek wykonany z cegły. Długość kościoła wynosi 53 m, szerokość 23 m, najwyższe partie sklepienia posiadają 19 m. Świątynię zamierzano wybudować w stylu gotyckim bazylikowym. W architekturze bazylikowej środkowa nawa jest wyższa od bocznych i posiada własne oświetlenie górnymi oknami. Budowę w stylu bazylikowym widać na pierwszym przy wejściu do kościoła przęśle nawy głównej i nawy bocznej od południa. Wysokość sklepienia nawy głównej sięga tutaj 15,5 m, a nawy bocznej nieco ponad 9 m. Ze względu na niepewność wytrzymałości systemu skarp, zrezygnowano z zasklepienia kościoła w całości, jak to zrobiono w przęsłach zachodnich i zrezygnowano z bardziej artystycznego pierwotnego projektu. Mury naw bocznych podniesiono prawie 5 m a nawę główną zniżono o 2 m. Ślady obniżenia sklepień nawy głównej widać na strychu, istnieją tam ostrołuki pozostałe po po oknach które miały oświetlać nawę główną.

W ciągu wieków gmach kościoła podlegał renowacjom. Każda z nich pozostawiała ślady zniekształcające pierwotną formę architektoniczną. Podczas generalnego remontu w latach 1691-1692 gotycki szczyt nad głównym wejściem uzyskał formę wczesnobarokową, i co za ty idzie pociągnęło to obniżenie dachu nad nawą główną i prezbiterium. Przebudowano również dekoracyjny szczyt nad łukiem tęczowym, zmieniając jego formę na gładki mur ponad dachem zakończony sygnaturką. W prezbiterium nadbudowano na starych murach ścianę wysokości około 2 m i zaniżono dach.

Podczas remontu w latach 1752-1753 kościół wzbogacił się o chór muzyczny i wykonano rokokową sztukaterię nad łukiem tęczowym. W 1884 dobudowano od południa zakrystię bezstylową, zamurowano drzwi wejściowe pod dzwonnicą. W 1887 roku przekształcono kruchtę w przyziemiu dzwonnicy na kaplicę świętego Kazimierza.

Od strony północnej z katedrą łączy się dzwonnica, zachowała najbardziej pierwotny wygląd z całej budowli.


Historia


Łomża już około roku 1000 miała swój kościół farny na wzgórzu św. Wawrzyńca w Starej Łomży, odległy około 1 km od dzisiejszej katedry. Pod koniec XIV wieku na Popowej Górze został wybudowany kościół Najświętszej Maryi Panny i świętych Rozesłańców. W 1410 roku przeniesiono do niego parafię. Gdy ten kościół około 100 lat później podupadł książęta mazowieccy Janusz i Stanisław oraz ich matka Anna Radziwiłłówna rozpoczęli wznoszenie obecnego kościoła farnego. Pracami kierował biskup płocki Andrzej Noskowski, który również konsekrował świątynię w 1525 r. Kolejna konsekracja kościoła odbyła się po 1531 przez biskupa płockiego Andrzeja Krzyckiego. Około 1550 roku kościół został przebudowany na pseudobazylikę i przesklepiony.

Istnieje hipoteza zgodnie, z którą sklepienie prezbiterium jest starsze od sklepienia reszty kościoła oraz, że prezbiterium stanowiło niegdyś kaplicę zamkową książąt mazowieckich, która pochodziła zapewne z pierwszych lat XV stulecia. Opisy dawnej Łomży potwierdzają istnienie oddzielnej kaplicy zamkowej.

W wyniku zniszczeń w czasie potopu szwedzkiego w latach 16911692 odbył się remont, w wyniku którego wystrój kościoła zmienił się z gotyckiego na barokowy według projektu Józefa Szymona Bellottiego. Wzniesiono nowy szczyt zachodni i szczyt nad łukiem tęczowym oraz podniesiono mury prezbiterium, a także obniżono dachy. Ponowna konsekracja świątyni odbyła się w 1783, lecz w 1819 została czasowo zamknięta z uwagi na zły stan techniczny. W 1886 roku restaurację sklepień przeprowadził J. Hinz. W 1886 roku dobudowano od południa zakrystię. 28 października 1925 podniesiony do rangi katedry w wyniku utworzenia diecezji łomżyńskiej. W latach 1932-1934 przebudowano pod kierunkiem S. Cybichowskiego poprzez dostawienie piętra na zakrystii południowej oraz drewnianych empor w prezbiterium, wybito otwory w ścianie południowej i przeniesiono nagrobki z prezbiterium i kaplicy Różańcowej do nawy.

W czasie II wojny światowej uległ częściowemu zniszczeniu i dzięki zabiegom biskupa Stanisława K. Łukomskiego nie został wysadzony. Odbudowany w 1952 rokiem i regotyzowany w latach 1953-1958 według projektu W. Paszkowskiego. Jest przykładem tzw. gotyku mazowieckiego.


Wnętrze


W nawie głównej ma sklepienia gwiaździste i sieciowe, natomiast w nawach bocznych, kryształowe, spotykane na Mazowszu dość rzadko. Wewnątrz wiele cennych dzieł sztuki, gotyckich i późniejszych.

  • na pierwszym filarze po prawej znajduje się późnogotycki nagrobek zmarłego w 1549 kanclerza i proboszcza Jana Wojsławskiego (pierwotnie była w posadzce prezbiterium).
  • na ścianie nawy południowej podwójny renesansowy pomnik Elżbiety i Andrzeja Modliszowskich z 1589 wykonany w warsztacie Santi Gucciego (pierwotnie znajdował się w kaplicy NMP).
  • dwa niezwykle okazałe, renesansowe nagrobki, starosty łomżyńskiego zmarłego w 1575 r. Mikołaja Troszyńskiego, wykonany z piaskowca oraz z marmuru brunatnego Nikodema Kosakowskiego, starosty łomżyńskiego i ostrowskiego zmarłego w 1611 r., który został odnowiony przez hr. Stanisława Kosakowskiego w 1859 r.
  • w kaplicy południowej znajduje się w późnorenesansowym ołtarzu cudowny obraz Matki Boskiej Łomżyńskiej z XVI w., koronowany 4 czerwca 1991 przez Jana Pawła II.
  • w południowej nawie umieszczony jest duży obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy namalowany w 1900 przez Wojciecha Gersona.
  • dawniej znajdował się marmur (pierwszy marmur od prezbiterium) z napisem „Pamiątce dobrej matki z Podkajów Mieczkowskiej zmarłej dnia 17 maja 1797 r. ten kamień grobowy wdzięczny syn Antoni położył”

W zewnętrznym murze wieży katedry wmurowany jest kamień przypominający maskę, być może przedmiot kultu pogańskiego. Tego typu maski znajdują się jeszcze w murach kościoła w Pralnicy koło Lubawy na Mazurach i kolegiaty w Pułtusku.

Podczas prac remontowych, które rozpoczęto w prezbiterium katedry w II połowie 2005 natrafiono pod posadzką na grobową kryptę. Było to bezpośrednią przyczyną rozpoczęcia prac wykopaliskowych, które przeprowadzono pod kierunkiem Archeologa i Geomorfologa Macieja Czarneckiego. W wyniku tych prac odnaleziono aż dziesięć krypt grobowych. Badania architektoniczne krypt przeprowadził Archeolog Mariusz Biel. Były to głównie krypty jednoosobowe. Znaleziono w nich dwa zachowane pochówki duchownych (w tym budowniczego katedry z XVI w.). Było także wiele innych pochówków – także poza kryptami (w wykopanych w ziemi jamach grobowych). Do połowy grudnia 2005 odkopano ok. 70 pochowanych pod prezbiterium szkieletów.


Bibliografia:
♦ Leon Rzeczniowski: Dawna i teraźniejsza Łomża
♦ Józef Lendo: Wspólna Praca, 6.06.1913 

♦ Donata Godlewska: Dzieje Łomży od czasów najdawniejszych do rozbiorów Rzeczypospolitej
♦ wikipedia.pl